พยาธิใบไม้ตับ

สาเหตุของของโรค
โรคพยาธิใบไม้ตับ มีสาเหตุมาจากพยาธิ ที่มีชื่อเรียกว่า พยาธิใบไม้ตับ (Opisthorchis viverrini) ซึ่งมีรูปร่างแบนคล้ายใบไม้ ส่วนหัวและท้ายเรียวมน ขนาด ยาว 5-10 มม. กว้าง 0.7-1.5 มม. สีแดงเรื่อคล้ายสีโลหิตจางๆ ในประเทศไทยพบมากทั้งทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือและภาคเหนือ ส่วนภาคอื่นๆ พบน้อยมาก

พยาธิเข้าสู่ร่างกายได้อย่างไร
โรคพยาธิใบไม้ตับมีสาเหตุเกิดจากการรับประทานอาหารประเภทน้ำจืดปรุงดิบ หรือสุกๆ ที่มีตัวอ่อนของพยาธิปนเปื้อน เช่น ปลาร้า ก้อยปลา ปลาหมกไฟ ฯลฯ เมื่อคน แมว หรือสุนัข ซึ่งเป็นแหล่งรังโรคถ่ายอุจจาระปนเปื้อนแหล่งน้ำ จะทำให้เกิดการแพร่ระบาด โดยมีหอยและปลาน้ำจืด เช่น ปลาแม่สะแด้ง ปลาซิว ปลาสร้อย ปลาตะเพียน เป็นตัวช่วยให้พยาธินี้เจริญต่อไป

วงจรชีวิต
พยาธิใบไม้ตับอาศัยอยู่ในท่อน้ำดีของตับทั้งของคนและสัตว์รังโรค เมื่อพยาธิออกไข่ ไข่จะออกมาในลำใส้ และปนออกมากับอุจจาระลงแหล่งน้ำ หอยพาหะ เช่น หอยขม จะกินไข่นี้เข้าไปเจริญเป็นตัวอ่อนอยู่ในหอย ตัวอ่อนระยะต่อมาจะออกจากหอยไปเจริญต่อในปลาเป็นตัวอ่อนระยะติดต่อ เมื่อคนกินปลาที่ปรุงไม่สุก ตัวอ่อนนี้จะเจริญเป็นพยาธิตัวเต็มวัยในท่อน้ำดีของตับระยะเวลาตั้งแต่คนกินตัวอ่อนระยะติดต่อของพยาธิเข้าไปจนเจริญเป็นตัวเต็มวัยและตรวจพบไข่ในอุจจาระใช้เวลาประมาณ 4-8 สัปดาห์

อาการ
ระยะแรกๆมักจะไม่มีอาการ เมื่อมีพยาธิสะสมมากๆเป็นเวลานานจะทำให้เกิดอาการ เช่น ท้องอืด แน่นท้อง เจ็บบริเวณชายโครงขวา ออกร้อนบริเวณหน้าท้อง ถ้าปล่อยไว้นานๆ จะมีอาการอักเสบของท่อน้ำดี ดีซ่าน ตับโต มีไข้ ระยะสุดท้ายของโรค ผุ้ป่วยจะผอมซีด บวม บางรายเป็นโรคตับแข็ง มีน้ำในช่องท้องหรือท้องมาน บางรายอาจกลายเป็นมะเร็งท่อน้ำดีในตับ และอาจถึงตายได้


พยาธิใบไม้ตับคืออะไร
พยาธิใบไม้ตับ เป็นพยาธิที่ตัวเต็มวัยของพยาธิอาศัยอยู่ในทางเดินน้ำดี พยาธิใบไม้ตับที่สำคัญที่สุดของประเทศไทยคือ Opisthorchis viverrini
พยาธิใบไม้ตับพบได้บ่อยที่ใด
พยาธิใบไม้ตับพบได้ทั่วไปในประเทศแถบเอเชียตะวันออกเฉียงใต้โดยเฉพาะอย่างยิ่งทางภาคตะวันออกเฉียงเหนือของไทย และลาวในบริเวณลุ่มแม่น้ำโขง และในภาคเหนือของประเทศไทยคาดว่ามีคนไทยในภาคตะวันออกเฉียงเหนือ 1.5-2 ล้านคนที่มีพยาธิชนิดนี้


พยาธิใบไม้ตับมีลักษณะอย่างไร
พยาธิตัวเต็มวัยมีรูปร่างคล้ายใบหอกผิวลำตัวเรียบ ยาว 1.0-2.5 ซม.และกว้าง 0.3-0.5 ซม. พยาธิมีลำตัวบางแบนและโปร่งแสง ในตัวจะมีอวัยวะสืบพันธ์ของทั้งเพศผู้และเพศเมีย (รูปที่ 1)

วงจรชีวิตของพยาธิใบไม้ตับเป็นอย่างไร
พยาธิตัวเต็มวัยอาศัยอยู่ในท่อทางเดินน้ำดีของคน สุนัขและแมว เมื่อพยาธิออกไข่ ไข่ที่ออกมาจะปนกับน้ำดีลงสู่ลำไส้แล้วออกสู่ภายนอกร่างกายโดยการปนกับอุจจาระ เมื่อไข่ตกลงสู่น้ำจะถูกหอยน้ำจืดขนาดเล็ก ใช้เวลาเจริญในหอย 6-8 สัปดาห์ ตัวอ่อนจะออกจากหอยเข้าสู่ปลาน้ำจืดมีเกล็ด ได้แก่ปลาตะเพียน ปลาขาว ปลาขาวน้อย ปลากระสูบ ปลาแก้มช้ำ ปลาสร้อย ปลากระมัง แล้วเจริญเป็นระยะติดต่อในเนื้อปลา การเจริญในปลาใช้เวลาประมาณ 4 สัปดาห์ เมื่อคน สุนัขหรือ แมวกินเนื้อปลาที่ดิบหรือปรุงไม่สุกจะได้รับระยะติดต่อเข้าไป น้ำย่อยคนจะย่อยเนื้อปลาและผนังที่หุ้มตัวอ่อนทำให้พยาธิตัวอ่อนจะออกมาและคืบคลานเข้าไปทางท่อน้ำดีและเจริญเติบโตเป็นตัวเต็มวัย
เมื่อพยาธิใบไม้ตับอยู่ในท่อน้ำดีแล้วเกิดอะไรขึ้น
การที่พยาธิดูดเกาะในท่อทางเดินน้ำดี และพยาธิมีการปล่อยสารบางอย่างออกมา ทำให้เกิดการระคายเคืองต่อทางเดินน้ำดี ทำให้เยื่อบุผนังท่อน้ำดีหนาตัวขึ้น และมีการเกิดพังผืด ส่วนถุงน้ำดีมีการหนาตัวอย่างมาก นอกจากนี้ยังพบนิ่ว การอักเสบของท่อน้ำดีและถุงน้ำดีได้บ่อย การอักเสบซ้ำแล้วซ้ำอีกก่อให้เกิดโรคแทรกที่สำคัญคือมะเร็งของท่อน้ำดี
คนที่มีพยาธิใบไม้ตับจะมีอาการอย่างไรบ้าง
คนที่มีพยาธิใบไม้ตับในร่างกายแต่จำนวนไม่มากอาจไม่มีอาการอะไรเลย ในบางรายที่มีพยาธิมากขึ้นอาจมีอาการท้องอืดเฟ้อเป็นครั้งคราว อาจมีอาการร้อนท้องซึ่งอาการเหล่านี้ไม่จำเพาะต่อโรค ส่วนคนที่มีพยาธิจำนวนมากอาจพบว่ามีอาการดีซ่าน เบื่ออาหาร หรืออาจรุนแรงถึงอาการท้องมานและบวม มีอาการดีซ่านอย่างรุนแรง และตับโต
จะทราบได้อย่างไรว่าเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับ
วิธีการตรวจที่ง่ายที่สุดคือการตรวจอุจจาระแล้วพบไข่พยาธิ มีรูปร่างคล้ายหลอดไฟชนิดมีไส้ สีเหลืองน้ำตาล ไข่ของพยาธิมีฝาปิดจำนวน 1 ฝา นอกจากนี้ในบางรายอาจใช้การตรวจทางภูมิคุ้มกันวิทยา หรือการตรวจทางรังสีวินิจฉัยร่วมด้วย
ถ้าทราบว่าเป็นโรคพยาธิใบไม้ตับจะรักษาอย่างไร
ในปัจจุบันยา Praziquantel เป็นยาหลักที่ใช้ในการรักษาซึ่งจะได้ผลดีมาก ส่วนผู้ป่วยที่มีการอุดตันของทางเดินน้ำดีไม่ว่าจากการอักเสบเรื้อรังหรือจากมะเร็งท่อน้ำดีจะใช้การรักษาทางศัลยกรรมร่วมด้วย

จะป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับอย่างไร
หลักการในการควบคุมและป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับนั้นง่ายมาก กล่าวคือถ้าป้องกันไม่ให้ไข่พยาธิตกลงไปในน้ำ โดยการถ่ายอุจจาระลงในส้วม ก็จะไม่มีการแพร่กระจายของพยาธิได้ นอกจากนี้เวลาบริโภคปลา ถ้าบริโภคแต่ปลาที่ปรุงสุกแล้วจะไม่ทำให้มีการติดต่อของพยาธิสู่คนได้ แต่ในทางปฏิบัติการควบคุมป้องกันโรคพยาธิใบไม้ตับกลับได้ผลไม่เท่าที่ควรเนื่องจากแม้มีการรณรงค์ให้คนใช้ส้วม แต่สุนัขยังมีการถ่ายอุจจาระเรี่ยราด ทำให้มีการกระจายของไข่พยาธิสู่หอยน้ำจืด นอกจากนี้ค่านิยมการบริโภคปลาที่ปรุงไม่สุกยังไม่หมดไป